Page 71 - Saidova M. Tuproqlar degradatsiyasi (Elektron o‘quv qo‘llanma)

Ma’lumki, eroziya jarayonlarining paydo bo‘lishi va rivojlanishiga asosan 2 xil
omil ta’sir etadi: tabiiy va antropogen. Inson tomonidan yerning o‘zlashtirilishi va
g‘ayri tabiiy usullar qo‘llab noto‘g‘ri foydalanishi natijasida eroziya jarayonlari
sezilarli rivoj oldi. Hozirgi zamon eroziyasi yuqorida ko‘rsatilgan ikkala omil bir-
birlari bilan birlashishi natijasida namoyon bo‘layotir. Iqlim o‘zgarishi, yer
yuzasining notekisligi, yerning geologik - geomorfologik kabi tabiiy omillar bilan
birgalikda inson tomonidan yer, suv manbalari noto‘g‘ri foydalanilishi tuproq suv va
shamol eroziyasini rivojlanishiga asosiy sababdir.
Eroziya jarayonlarining rivojlanishida iqlimning roli. O‘zbekiston iqlimining
tuproq paydo bo‘lishidagi va eroziya jarayonlarini rivojlanishidagi rolini o‘rganishda
birinchi navbatda hududning meridian bo‘ylab 920 km dan ko‘p cho‘zilishi iqlimning
Janubdan – Shimolga qarab o‘zgarishini xilma-xilligi inobatga olinadi. Bu
o‘zgarishlarga suvsiz jazirama cho‘llar, adirlar, tog‘ oldi va tog‘ mintaqalarining
joylashishi sababdir. Ma’lumki, iqlimning o‘zgarishiga asosan tog‘lar, tog‘ vodiylari,
ularni ekspozitsiya bo‘yicha joylanishi, tog‘larning balandligi katta ahamiyatga ega.
Shuning uchun O‘zbekiston hududida iqlimning shakllanishi atmosfera
sirkulyatsiyasining xususiyatlariga bog‘liq bo‘ladi. Yoz oylarida Markaziy Osiyoning
sahro va cho‘llardan iborat katta kengliklarida bir zayildagi kuchli qizigan
kontinental jazirama issiq hukm suradi. Shuning uchun yoz bo‘yi havo ochiq, behad
issiq bo‘ladi. Sovuq mavsumda esa kontinental-subtropik va mo‘tadil kengliklarning
sovuq massalari o‘rtasida Markaziy Osiyoda janubiy siklonga xos rivojlanadigan
sovuq oqim hosil bo‘ladi, qishki-bahorgi seryomg‘ir davr shuning oqibatidir.
O‘zbekiston mintaqasida iqlimning shakllanishi ob-havo sharoiti
xususiyatlariga bog‘liq. L.N.Babushkin (1964) ko‘rsatib o‘tganidek, G‘arbdan
kelayotgan atmosfera havo massalari va janubiy-g‘arbdan keluvchi tuproq havoning
iliq massasi namlik manbalari hisoblanadi. Tog‘larga yaqinlashgan sari

yonbag‘irlardan yuqori ko‘tarilayotgan bu havo massalari soviydi, namlik
suyuqlashadi va yog‘in-sochinga aylanadi. O‘zbekistonga yog‘in-sochin miqdori
joyning dengiz sathidan ko‘tarilib borishiga qarab ko‘payish qonuniyati shu bilan
izohlanadi. Shuning uchun O‘zbekiston iqlimi gidrotermik rejimga asosan tekis
kenglik bo‘yicha ekstraarid iqlimli va pastlikdan yuqori balandlikka qarab
ekstraaridli, arid, subgumidli va gumid subnival iqlim turlariga bo‘linadi.
Ko‘rsatilgan ana shu to‘rtta iqlimli mintaqa respublika hududlari relefiga, ya’ni
geomorfologik rayonlariga to‘g‘ri keladi. Turon pastekisliklari, tog‘ osti va tog‘ tagi
baland tekisliklari, o‘rta tog‘li va yuqori baland tog‘ mintaqalariga bo‘linadi.
Bu to‘rtta iqlim sharoitlarida tuproq hosil bo‘lish jarayonlari turlicha kechadi
va shu jarayonlar tufayli hududimizda har xil tuproq tiplari, tipchalari paydo bo‘lgan.
Ya’ni ekstraarid - cho‘l tekisliklarda yog‘in-sochin 70-200 mm, baland-past
tekisliklar - arid mintaqalarda 250-350 mm bo‘lsa, o‘rta tog‘ - subgumidli
mintaqalarda ularning miqdori 750-1000 mm va undan ko‘proq, gumid subnival
mintaqali baland tog‘larda esa 350-400-500 mm va undan oshadi.
Joy dengiz sathiga nisbatan ko‘tarilgan sari, odatda, havoning o‘rtacha harorati
pasayadi, haroratning vertikal gradientlari turli sharoitlarda har xil bo‘ladi: qishda
0
kamroq, odatda ko‘tarilishning har 100 m hisobiga 0,2 – 0,5 S atrofida, yozda esa
0
ko‘proq 0,7 – 0,8 S.
71