Page 64 - Saidova M. Tuproqlar degradatsiyasi (Elektron o‘quv qo‘llanma)

5-bob mavzusi yuzasidan nazorat savollari:
1. Degradatsiyaga uchragan tuproqlarning biologik faolligini o‘zgarishi va
ularning yaxshilash tadbirlarini ayting?
2. Degradatsiyaga uchragan tuproqlarda mikroorganizmlar miqdorining
o‘zgarishini so‘zlang?
3. Degradatsiyaga uchragan tuproqlarda fermentlar faolligining o‘zgarishi
qanday sodir bo‘ladi?
4. Degradatsiyaga uchragan tuproqlarni biologik xossalarini o‘zgarishi tuproq
unumdorligiga ta’sir qiladimi?
5. Degradatsiyaga uchragan tuproqlar biologik xossalarini yaxshilashning
ilmiy asoslari mavjudmi?
6. Tuproqlarning biologik olami va uning faolligi degradatsiya turlariga
bog‘liq xolda o‘zgarishi mumkinmi?

6-bob. Tuproq eroziyasi

§6.1. Tuproq eroziyasi va uning turlari haqida umumiy tushuncha

Tuproq eroziyasi ─ eng keng tarqalgan degradatsiya turi hisoblanadi. U ulkan
iqtisodiy va ekologik zarar yetkazadi, chunki qishloq xo‘jaligining asosiy vositasi va
biosferaning o‘rnini bosib bo‘lmaydigan komponenti sifatida tuproq yo‘q bo‘lishiga
olib kelishi mumkin. Insonning noto‘g‘ri tashkil etilgan turli xil faoliyati ta’siri ostida
tuproq qatlami yemiriladi. Eroziya - tuproqqa mana shunday ta’sir o‘tkazilishining
g‘oyat keng tarqalgan va halokatli oqibatidir (Dobrovolskiy, 1997).
O‘zbekiston qishloq xo‘jaligida tuproq eroziyasi eng dolzarb muammolardan
hisoblanib, uning tarqalishi, kelib chiqish sabablari, turlari, bartaraf etish usullari
bo‘yicha bir qancha yetuk olimlar o‘zlarining ilmiy izlanishlarini olib borishgan.
Xususan V.B.Gussak, M.A.Pankov, Z.N.Antoshina, F.K.Kocherga, M.B.Doshanov,
R.G.Murodova, K.Mirzajonov, X.M.Maxsudov, L.A.Gafurova, A.A.Xonnazarov,
Sh.Nurmatov, S.P.Suchkov, N.F.Matyunin, X.Xamdamov, S.M.Elyubaev,
A.Nigmatov, B.Jo‘raev, K.Usmonov, M.Xamidov, S.Meylibaev, O.Haqberdiev,

V.N.Li, B.Ahmedov va boshqa ko‘plab olimlar tomonidan respublikamizning barcha
hududlarida eroziya jarayoni mukammal o‘rganilgan va ushbu jarayonni bartaraf
etishning ilmiy asoslari ishlab chiqilgan.
Eroziya jarayonlari natijasida mayda zarrachalar bilan birgalikda tuproqning
organik qismi ham yuvilib ketadi, gumusli qatlam qalinligi qisqaradi, bunga bog‘liq
ravishda gumus miqdori ham kamayadi. Kuchli yuvilgan tuproqlarda karbonatli
konkresiyalar tuproq yuzasiga chiqib qoladi. Tuproq profili toshli bo‘lsa, u holda
tuproq yuzasiga toshlar chiqib qoladi. Bularning barchasi tuproqning agronomik
xususiyatlarini yomonlashtiradi. Eroziya jarayonlari ayniqsa sezilarli nishablikdagi
qiyaliklarga ega bo‘lgan tog‘ va tog‘ oldi tekisliklarida yaqqol namoyon bo‘ladi.
Bunda, lalmikor va yaylov mintaqalarida asosan suv eroziyasi, sug‘oriladigan
yerlarda esa irrigatsion eroziya rivojlanadi. Shamol eroziyasi asosan cho‘l

64