Page 77 - Saidova M. Tuproqlar degradatsiyasi (Elektron o‘quv qo‘llanma)
P. 77
Respublikamizning ko‘pgina cho‘l va tekislik-tog‘ etaklari, adirli va tog‘
mintaqalaridan iborat mo‘tadil iqlim poyasida joylashgan. Mintaqalar doirasida iqlim
va tuproq sharoitlaridagi katta farq o‘simliklar qoplamining xususiyati va yerlarning
o‘zlashtirilishi darajasi bilan bog‘liq.
Eroziyaga moyil yerlarga bahorikor donli va chopiqtalab ekinlar ekilganda
tuproq agregatlari parchalanadi, tuproq haydalma osti esa zichlashadi. Natijada
ularning suv o‘tkazuvchanligi yomonlashadi. Bu yuza oqimning ko‘payishiga va
yuvilishining keskin oshib ketishiga sabab bo‘ladi. Bu ekinlar o‘stirilganda tuproq
o‘simlik qoplamisiz yumshoq g‘ovak holatda bo‘ladigan payt bahorgi kuchli jala
yomg‘irlar davriga to‘g‘ri keladi. Shu sababli proektiv qoplam o‘simliklarning
tuproqni himoyalash xossalarini belgilovchi asosiy ko‘rsatgich hisoblanadi. Ko‘p
yillik o‘tlar va kuzgi ekinlar tuproqni juda yaxshi himoya qiladi. Shunday qilib,
o‘simlik qoplami qanchalik qalin bo‘lsa eroziya va deflyatsiya jarayonlarining
rivojini kamaytiradi, tuproq unumdorligi yaxshilanadi.
Tuproq qoplamining holati. Eroziya va deflyatsiya jarayonlarining borishida
tuproq sharoitlari, uning asosiy xossalari, nam ushlash darajasi va tuproqning gumusli
qatlam qalinligi muhim ahamiyatga ega (Maxsudov, Gafurova, 2012).
Respublikamiz xududining tabiiy sharoitlari o‘zgaruvchan bo‘lganligi sababli
tuproq ham xilma-xildir. Hududimiz tuprog‘ini quyidagi tuproq mintaqalariga ajratish
mumkin:
Cho‘l mintaqasi tuproqlari
Pasttekislik va daryo vohalarining gidromorf tuproqlari va sho‘rxoklar
Tog‘ etagi prolyuvial va tog‘ oldi bo‘z tuproqlari
O‘rta va past tog‘ tuproqlari
Baland tog‘ mintaqasi tuprog‘i.
Cho‘l tuproqlari. Cho‘lda vujudga keladigan tuproqning xususiyatiga juda
qattiq ta’sir qiluvchi omil uning iqlimidir. Mintaqada yillik yog‘in miqdori 100 mm
0
0
gacha, o‘rtacha yillik temperatura +15 +18 , iyul oyining o‘rtacha temperaturasi
0
0
0
0
+23 +26 , yanvar oyining o‘rtacha temperaturasi 5 -15 , bo‘lib, yog‘in-sochin
asosan qish va bahor oylariga to‘g‘ri keladi. Yog‘in miqdorining juda ozligi,
iqlimning keskin kontinentalligidir. Cho‘l hududi asosan sur tusli qo‘ng‘ir, qumli va
qumoq, taqir, taqirli va sho‘rxok tuproqlardan iborat. Boshqa tuproqlardan genetik
tuproq qatlamlarining unchalik rivojlanmaganligi, qalin bo‘lmasligi, strukturasizligi,
sho‘rlanganligi, gumusi juda ozligi (0,2-0,7%), singdirish sig‘imi kichikligi (100 g
tuproqqa 8-10 mg ekv), singdirish kompleksi esa kalsiy va magniy to‘yinganligi bilan
farq qiladi. Sur qo‘ng‘ir va taqir tuproqlari sirtidan qalin qatqoloq bilan qoplangan.
Qumli va qumloq tuproqlarni mexanik tarkibi yengil qumli bo‘lganligi uchun kuchli
shamollar ta’sirida uchirilib deflyatsiyaga tez beriladi. Shuning uchun deflyatsiyaga
qarshi kurash choralarini olib borish, ihota daraxtzor barpo etish, paxta ekiladigan
yerlarda baland poyali ekinlar, o‘tlar ekib kulislar barpo etish, o‘g‘itlar solib tuproqni
unumdorligini oshirish yaxshi samara beradi. Qumli tuproqlar Qizilqum,
Sunduqliqum, Markaziy Farg‘ona va shunga o‘xshash qumli cho‘llarda keng
tarqalgan. Taqir, o‘tloqi-takir va mexanik tarkibi og‘ir sho‘rxok tuproqlar shamol
77
