Page 80 - Saidova M. Tuproqlar degradatsiyasi (Elektron o‘quv qo‘llanma)

Mayda zarrachalarning (0,001 mm) miqdori bu tuproqda ko‘proq bo‘lgani uchun
tuproq donadorligi och tusli bo‘z tuproqqa qaraganda biroz yaxshi rivojlangandir.
Qiyalik va nishabli yerlardan noto‘g‘ri foydalanish, sug‘orish natijasida suv eroziyasi
rivojlanib tuproqning umumiy qatlamlari qisqarib, yer beti chag‘irtosh va shag‘alli
bo‘lib qolmoqda. Respublikamiz bo‘yicha tipik bo‘z tuproqlar maydoni 3054 ming
ga, shundan lalmi dehqonchilik qiladigan yerlar 814 ming ga bo‘lib, ulardan 746,4
ming gektari yuza suv eroziyasiga uchragan, o‘rta va kuchli suv eroziyasiga uchragan
tuproqlar 416,5 ming ga ni tashkil qiladi. Sug‘orish eroziyasiga uchragan bo‘z
tuproqlar maydoni 682 ming ga, shundan 556,7 ming ga o‘rta va kuchli eroziya ga
uchragan.
To‘q tusli bo‘z tuproqlar. Asosan lyoss yotqiziqlarda va qisman janubiy va
g‘arbiy Farg‘ona hududi yerlarida turli xil otqindi jinslarni nurashidan hosil bo‘lgan
skeletli yotqiziqlarda paydo bo‘lgan. Bo‘z tuproqlar hududining eng yuqori
mintaqasiga mansub bo‘lib, baland va past tog‘ yonbag‘irlari va daryo vodiylarining
tog‘ oraliqlaridagi tekisliklarida dengiz sathidan 500-700 m dan boshlab janubiy
viloyatlarda 900-1100 m gacha va g‘arbiy Farg‘ona hududlarida 1500 m gacha
bo‘lgan maydonlarda tarqalgan. Uning ko‘pchilik maydoni adirlik, qiyalik va o‘nqir
cho‘nqirlardan iborat, sug‘orib dexqonchilik qilinadigan maydonlar juda oz. Asosan
lalmikor dexqonchilik, bog‘dorchilik, uzumchilik rivojlangan. Baland bo‘yli
g‘allasimon pichanbop o‘simliklar qatori sirach o‘t (eremerus) o‘sadi.
To‘q tusli bo‘z tuproqlar tarqalgan yerlarning iqlimi u qadar issiq bo‘lmay,
yozi qisqaroq, umumiy yog‘in miqdori 500-700 mm va undan ortiqroq, bahori ancha
sernam, salqin va davomli, yoz esa unchalik issiq emas. Yog‘in-sochin suvlari bu
tuproqlarning 2 metrli chuqurligiga qadar namlaydi. Shuning uchun ham bu
tuproqlarda o‘t-o‘tlanlar qalin, yaxshi o‘sadi. Har yili o‘simlik qoldiqlari gektariga
yer usti qismidan 4-5 t/ga va yer osti ildiz o‘simtalari sifatida 30 t/ga ga qadar organik

modda qoladi. O‘simlik qoldiqlari chirishi hisobiga hosil bo‘lgan gumus tuproq
unumdorligini xiyla oshiradi. Yog‘in sochin suvlaridan tuproq yaxshi namlanganligi
sababli tuproq karbonatlari ancha pastga yuvilib tushadi va 100-150 sm chuqurlikda
karbonatlar qatlami paydo bo‘ladi. Gips qatlam va zararli tuzlar bu tuproqlarda
ko‘pincha uchramaydi.
To‘q tusli tuproqlarning morfologik tuzilishi tipik bo‘z tuproqqa nisbatan
ancha yaxshi shakllangan, gumus miqdori yuqori qatlamlarida 3-4 foiz, gumusli
A+V 1+V 2 qatlamini qalinligi 60-70 ayrim hududlarda 80 sm, singdirish sig‘imining
kattaligi 15-18 mg. ekv va mexanik tarkibining bir oz og‘irligi bilan farq qiladi.
Eroziyaga uchragan lalmi tuproqlarda bu ko‘rsatkichlar ancha past, gumus miqdori
haydalma qatlamida, eroziyalanish darajasiga qarab 2,5-2,1 foizgacha, gumusli
qatlamini qalinligi 30-50 sm, SO 2 karbonatlar yer ustida boshlanib, gipsli qatlam va
tuzlar ancha pastki qatlamlarda uchraydi. Tabiiy o‘simliklar yo‘qolishi, rel’efi
sharoitini hisobga olmay lalmi dehqonchilik ishlari olib borish, tuproqlardan noto‘g‘ri
foydalanish, tuproq ustki unumdor qatlamining eroziyaga uchrab yuvilib ketishiga va
jarlarning paydo bo‘lishiga olib kelmoqda. Ma’lumotlarga ko‘ra respublika bo‘yicha
to‘q tusli bo‘z tuproqlarni umumiy maydoni 1051 ming ga ni tashkil etib, undan 867
ming ga har xil darajada eroziyalangan.

80