Page 87 - Saidova M. Tuproqlar degradatsiyasi (Elektron o‘quv qo‘llanma)

soda-sulfatli, xlorid-sodali, sulfat-sodali, sulfat yoki xlorid-gidrokarbonatli
turkumlarga hamda sho‘rlanish manbalariga ko‘ra - litogenli, qadimiy gidromorfli va
biogenli turkumlarga ajraladi.
Shuningdek, sho‘rhoklar tuproq profilidagi tuzlarning tarqalish xarakteriga
ko‘ra: ustki, yuzaki (agar tuzli qatlam 0-30 sm da tarqalgan bo‘lsa) va chuqur profilli
(agar butun profil sho‘rhoklar darajasida sho‘rlangan bo‘lsa) guruhlarga bo‘linadi.
Morfologik tashqi ko‘rinishga ko‘ra sho‘rhoklar - mayin, qatqaloq, qora va ho‘l
guruhlarga bo‘linadi. Qatqaloq sho‘rhoklarning betida yupqagina tuz qavati
(qatqaloq) hosil bo‘ladi va bu qatqaloq tarkibida asosan xlorid tuzlar (NaCl) bo‘lib,
sulfatlar oz uchraydi. Mayin sho‘rhoklarning ustki qavati quruq, g‘ovak va juda
mayin bo‘ladi, kishi oyog‘i oson botadi va iz tushadi. Bu xildagi sho‘rhoklar
tarkibida asosan sulfatlar, ayniqsa Na 2SO 4 ko‘p bo‘ladi. Qora sho‘rhoklarda soda
(Na 2CO 3) ko‘p bo‘lganligidan tuproq gumusi tarkibidagi gumin kislota eriydi va qora
tus hosil qiladi. Ho‘l sho‘rhoklar tarkibi asosan CaCl 2 va MgCl 2 tuzlaridan iborat
bo‘ladi.
Sho‘rhoklarda tarqalgan o‘simliklar onda-sonda, yakka-dukka tarzda
rivojlangan bo‘lib, ular sho‘ra o‘simliklarini turlik o‘rinishlarini namoyon qiladi
(sertuz va yuqori osmotik bosimli tuproq eritmasida hayot kechirishga moslashgan
qorasho‘ra, sarsazan, sho‘ra, burgan, shuvoq, kurmak kabilar) va ildiz sistemalarining
chuqur ketishi va kul moddasining yuqori miqdorda bo‘lishi bilan farqlanadi.
Sho‘ralarning ayrim turlarida kul elementlarining miqdori 20-30% ni tashkil etadi.
Kul tarkibida xlor, oltingugurt, natriy elementlari ko‘proq uchraydi.
O‘zbekiston hududidagi sho‘rlangan tuproqlar maydoni. Hozirgi vaqtda
Yer sharining turli hududlarida tez sur’atlar bilan yuzaga kelayotgan sho‘rlanish
jarayonlarini o‘rganish muhim dolzarb masalalardan hisoblanadi. O‘zbekistonda
tarqalgan sho‘rlangan tuproqlarning turli xossa-xususiyatlarini hamda unumdorlik

ko‘rsatkichlarini sho‘rlanish jarayonlari ta’sirida o‘zgarishi bir qator olimlar
tomonidan o‘rganilgan bo‘lib, ularning ishlarida sho‘rlangan tuproqlarning genezisi
va melioratsiyasiga oid umumiy muammolar o‘rganilgan, shu bilan birga
tuproqlardagi suv hamda tuzlar harakatining barcha mexanizmlari va umumiy
qonuniyatlari ochib berilgan. Bularga misol qilib L.T.Tursunov va b., 1972, 1990,
2008; Uzoqov va b., 2008; M.U.Umarov, 1974, 1975; A.M.Rasulov, 1976;
A.U.Axmedov va b., 1984, 1994; Ye.I.Pankova va b., 1987, 1996; A.A.Tursunov,
1987; S.A.Abdullaev va b., 1995, 1997; M.M.Tashkuziev, 1996, 2000; T.X.Xojiev va
b., 1997; I.Turapov va b., 2000, 2001; Kurvantaev va b., 2000; I.A.Yamnova va b.,
2007, 2008; X.E.Yuldasheva, 2008 va boshqalarni ko‘rsatish mumkin.
Ma’lumki, so‘nggi yillarda O‘zbekiston hududida tabiiy komponentlarning,
shu jumladan tuproqlarning ham ekologik holati yomonlashuvi kuchli darajada
kuzatilmoqda. Sug‘orish va sho‘r yuvish me’yorlarining oshishi sizot suvlari
sathining ko‘tarilishiga olib kelmoqda va bu o‘z navbatida tuproq sho‘rlanishining
asosiy sabablaridan biriga aylanmoqda. Shu bois, arid mintaqa sho‘rlangan
tuproqlarining unumdorlik holatini hozirgi sharoitlarda o‘rganish tuproqshunoslik
fanining muhim hayotiy muammolaridan biri hisoblanadi.
O‘zbekistonda sug‘oriladigan sho‘rlangan tuproqlar turli gorizontal-kenglik
zonalarida uchraydi: janubiy (Surxondaryo, Qashqadaryo, Buxoro viloyatlari),
87