Page 89 - Saidova M. Tuproqlar degradatsiyasi (Elektron o‘quv qo‘llanma)

Sug‘oriladigan tuproqlar sho‘rlanganlik darajasiga qarab 4 ta asosiy guruhga -
sho‘rlanmagan, oz sho‘rlangan, o‘rtacha sho‘rlangan, kuchli sho‘rlangan va
sho‘rhoklarga bo‘linadi. Sho‘rlanish darajasi asosan tuproqning sho‘rlanish
ximizmidan kelib chiqqan holda aniqlanadi. Turli tipda sho‘rlangan tuproqlar uchun
tuzlar miqdorining maqbul chegarasi quyidagi jadvalda keltirilgan (13-jadval).
13-jadval
Tuproqlarning ximizmi bo‘yicha sho‘rlanganlik darajasi
(xloridli sho‘rlanish tipidagi tuproqlar uchun)

0-100 sm li qatlamdagi tuzlar miqdori
Sho‘rlanganlik darajasi
quruq qoldiq shu jumladan xlor
Sho‘rlanmagan < 0,3 < 0,01
Kuchsiz sho‘rlangan 0,3 - 1,0 0,01 - 0,05
O‘rtacha sho‘rlangan 1,0 - 2,0 0,05 - 0,10
Kuchli sho‘rlangan 2,0 - 3,0 0,10 - 0,15
Sho‘rhoklar > 3,0 > 0,15

Cug‘oriladigan sho‘rlangan tuproqlarni sug‘orishga qaratilgan meliorativ
tadbirlarni aniqlashda albatta u yoki bu tuproqlarning o‘ziga xos xossalari -

sho‘rlanganlik xarakteri, darajasi va tuzlarning tarkibi hisobga olinishi kerak.
Shuningdek, hududning tabiiy sharoitlariga, ya’ni iqlim, yerning joylashish holati va
uning nishabligi, litologik tuzilishi, tuproq-gruntlarning suv-fizik xossalari va ayniqsa
gidrogeologik sharoitlari, ya’ni grunt suvlarining chuqurligi va harakatiga bog‘liq
ravishda sug‘oriladigan hududlar bir nechta gidrogeologik zonalarga bo‘linadi: ustki
va grunt suvlarining pastki qatlamlarigacha singib ketish zonasi; grunt suvlarining
yer yuzasiga sizib chiqish (buloqlar ko‘rinishida) zonasi; tarqalib ketish va qayir
zonalari (Pankov, 1974).
Birinchi zona - katta nishablik va yillik atmosfera yog‘in-sochinlari ko‘p
bo‘ladigan (500-600 mm) tog‘ oldi baland yerlaridan iborat. Bu yerlarda suvni
o‘zidan yaxshi o‘tkazuvchi, mayda tosh, shag‘al, qum qatlamlari yer yuzasiga yaqin
(1,5-2,0 m) joylashgan. Grunt suvlari chuchuk bo‘lib, yer yuzasidan 10-30 m va
undan ham past chuqurlikda joylashib, o‘zining nihoyatda yuqori tezligi (sutkasiga
100 metr atrofida) bilan farqlanadi. Tuproq qatlamlari va grunt suvlarida
nishablikning kattaligi tuproq-gruntlarning suv o‘tkazuvchanligining yuqori bo‘lishi
va grunt suvlarining oqimining yuqori darajada ta’minlanganligi sababli bu yerlarda
sho‘rlanish sodir bo‘lmaydi, barcha pastki gidrogeologik zonaga oqizib yuvilib
ketiladi, shu bois birinchi zona yerlari meliorativ qulay yerlar hisoblanib,
sho‘rlanishga va botqoqlanishga moyil emas.
Ikkinchi gidrogeologik zona (er osti suvlarining yer ustiga sizib chiqish zonasi)
- quyi, pastki chegaralaridan boshlanib, pastki uchinchi zona oraliqlaridagi nishabi
nisbatan kamroq maydonlarni egallaydi. Tuproqning ustki mayda zarrachali qatlami,
qalin soz va og‘ir qumoqli mexanik tarkibga ega. Grunt suvlari o‘z yo‘nalishida og‘ir
tarkibli qatlamlarga duch keladi va ular qarshiligiga uchrab siqilish sharoitida
joylashadi. Bu suvlar yer yuzasiga yaqin (0,5-2,0 m) ko‘tarilishi yoki sizib chiqish
mumkin. Grunt suvlari oqimining sekinligiga qaramasdan (sutkasiga 10 metr
89