Page 93 - Saidova M. Tuproqlar degradatsiyasi (Elektron o‘quv qo‘llanma)

yotqiziqlarning 3 xil tip tarqalish qonuniyatlari mavjud bo‘lib, ular: birlamchi,
akkumulyativ va denudatsion yotqiziqlarga bo‘linadi (Pankov, 1974).
Birlamchi tekislik yotqiziqlari dengiz osti quruqliklarini har xil epeyrogen
ko‘rinishlari natijasida hosil bo‘lgan sho‘rli jinslardir. Bunday yotqiziqlarga Turg‘ay,
Betpak dala, Ustyurt, Markaziy Qizilqum, Zaunguz va Qoraqumlar kiradi.
Sho‘rlangan dengiz osti yotkiziklari har xil yoshdagi birlamchi tekisik bo‘lib, asosan
unchalik qalin bo‘lmagan elyuviy qatlami bilan koplanadi. Iklimning quruq va
issiqligidan tuzlar faqatgina dengiz osti jinslari ichida uchrab sahro tuproqlari paydo
bulish jarayonida ishtirok etishgan.
Akkumulyativ tekisliklarning asosiy yotqiziklari turli tarkibli va qatlamli
keltirilmalardan iborat bo‘lib, o‘zlarining xarakteriga qarab flyuvioglyatsial - muzlik,
allyuvial va tog‘ osti prolyuvial - allyuvial tekisiliklariga bo‘linadi. Bu tekisliklarning
asosiy yotqiziqlari suvli - muzlik qoplamlari qumoq, qumoqli hamda loyli karbonatli,
ayrim joylarda karbonatsiz allyuvial jinslardan iboratdir. Bu jinslar, V.A.Kovdaning
ko‘rsatishicha, muzliklarning siljishi natijasida birinchi vaqtda Fe va Al oksidlarining
cho‘kishi, keyinchalik bular bilan birgalikda kremniy gidroksidining lyossli jinslar
bilan qo‘shilib SaSO 3 va MgCO 3 ayrim joylarda hattoki soda moddasini hosil qilishi
aniqlangan. Shu sababli bu yerlarda sodali sho‘rlanish, keyinchalik solodlashgan va
solodli tuproqlarning hosil bo‘lishi bilan tuproqlar tarkibida tuzlar to‘plangan.
Denudatsion (qoldiq) tekisliklar ─ tektonik harakatlar to‘xtashi bilan paydo
bo‘lgan maydonlardir. Bularga Betpak dala platosining sharqiy qismi va Qozog‘iston
maydonlarining mayda balandliklari kiradi. Bular oldin tog‘liklar bo‘lib denudatsion
jarayonlar ta’sirida maydalanib ketgan tekislikdir. Bu tekisliklar turli tarkibli qattiq
jinslardan iborat bo‘lib, elyuvial hamda delyuvial yotqiziqlardir. Delyuvial jinslar
ko‘pincha sho‘rlangan bo‘ladi, chunki nurash jarayonida delyuvial suvlar ta’sirida
qiyaliklardan tuzlar yuvilib pastliklarda to‘planadi.

Bundan tashqari, tuzlarning geomorfologik oblastlarda to‘planishida relefning
ham ta’siri katta. Tuproqda tuz to‘planishi asosan makroreleflarning pastqam
joylarida, turli moddalarning ko‘proq yig‘ilgan uchastkalarida rivojlanadi. Relefning
balandroq shakllari uchun tuzlarning oqib chiqib ketishi xarakterlidir. Yer usti va yer
osti tuproq-grunt suvlari bilan ular relefning pastqam joylariga oqib o‘tib depressiya
tuproqlarining sho‘rlanishiga olib keladi.
Daryo bo‘ylarining pastki mintaqalari esa vaqti - vaqti bilan suv bosishi
natijasida boshqa mintaqalarga qaraganda ko‘proq sho‘rlanadi. Bundan tashqari
daryolarning o‘ng qirg‘oqlari ko‘p yuvilishi va yer ostki suvlarining oqimi
yaxshiligidan chap qirg‘og‘iga qaraganda kam sho‘rlanadi. Daryo qirg‘oqlaridan
uzoqlasha borish bilan esa yer ostki suvlarining oqimi qiyinlashgan sari sho‘rlanish
kuchaya boradi. Bunga sabab tuproqning mexanik tarkibi daryo qirg‘og‘idan
uzoqlashgan sari og‘irlashib borishi hamda sizot suvlaridir.
Tuzlarning to‘planishida daryo suvlarining roli. Yer ustki yoki daryo
suvlari tarkibidagi suvda yengil eruvchi tuzlar kontinental siklda ularning aylanasida
katta ahamiyat kasb etadi. Daryo suvlarining hosil bo‘lish manbalari:
 atmosfera yog‘in - sochinlari va erigan qor suvlarining hosil bo‘lishi hamda
ularni yerning ustki qismida tarqalishi;

93