Page 98 - Saidova M. Tuproqlar degradatsiyasi (Elektron o‘quv qo‘llanma)

hatto kam sho‘rlangan yerlarda ham asosiy qishloq xo‘jalik ekinlari hosildorligining
sezilarli darajada kamayishi kuzatilgan. Bu jarayonning jadallashib davom etishi
yerlarni qishloq xo‘jalik ekinlari uchun yaroqsiz holga olib kelishi mumkin. Aynan
mana shu muammoni o‘rganish ko‘pchilik tadqiqotchilarning e’tiborini o‘ziga jalb
qilmoqda.
Tuzlarning o‘simliklarga ko‘rsatadigan ta’siri ko‘pgina tadqiqotchilar
tomonidan o‘rganilgan. Ma’lumki, tuproqdagi tuzlarning o‘simliklarga bo‘lgan
zararlilik darajasi har xil bo‘lib, ular uchun eng zararlisi va xavfligi soda (Na 2CO 3)
hisoblanadi. Soda suvda erib natriy ishqorini (NaOH) hosil qiladi va bu tuz
o‘simliklarga zaharli ta’sir etadi. U ildizlarni kesib, ularni qoraytirib, nobud qiladi.
Xlor tuzlari ham juda zararli, sulfat tuzlari esa nisbatan kamroq zararli hisoblanadi.
Qiyin eruvchi tuzlar (SaSO 4, CaCO 3) ning yuqori miqdorlari ham o‘simliklar uchun
zararsiz. Sho‘rlangan tuproqlarda natriy va magniyning oson eruvchi tuzlari ko‘proq
uchraydi. Ularning qiyosiy zararliligini quyidagi raqamlar nisbati bilan joylashtirish
(belgilash) mumkin (Axmedov va b., 2002):

Tuzlar Na 2CO 3 NaCl MgSO 4 NaHCO 3 Na 2SO 4
Zararlilik darajasi 10 5-6 3-5 3 1

Tadqiqotlar natijalari tuzlarning o‘simliklarga ko‘rsatadigan salbiy ta’siri
sulfat-xloridli tipdagi sho‘rlangan tuproqlarda xlorid-sulfatli sho‘rlanishga qaraganda
birmuncha ko‘proq ekanligini ko‘rsatadi. Xloridli sho‘rlanishda esa sulfatli
sho‘rlanishga nisbatan juda yuqoriligi isbotlangan.
Tuzlarning suvda erish jarayoni qattiq modda yuzasiga ikki qutbli (dipol)
suvning ta’sir etishdan boshlanadi. Agar suvninng dipol (ikki qutblilik) vaqti atomlar,
ionlar va molekulalarning ushlab turuvchi kristal reshetkasidan yuqori bo‘lsa, u holda
ular qattiq moddadan ajralib eritmaga o‘tadi. Tuzlarning eruvchanligi ularning suvda
erigan modda va gazlarning tabiatiga, haroratiga va bosimiga bog‘liq bo‘ladi.
Suvda xloridlar ko‘proq (yaxshiroq) erisa sulfatlardan MgSO 4 tuzi yaxshi
eriydi, Na 2SO 4 va K 2SO 4 tuzlari kamroq, CaSO 4∙2H 2O (gips) juda yomon eriydi.
Haroratning ortishi bilan bir qator tuzlarning eruvchanligi (MgCl 2, CaCl 2, MgSO 4,
Na 2SO 4) ortadi, gipsning eruvchanligi haroratga deyarli bog‘liq bo‘lmaydi. Na 2SO 4
0
0
0
tuzining eruvchanligi 0 dan 10 gacha haroratda past, 30 gacha ortganda kam
hollarda eruvchanligi ortadi. Keyinchalik esa butunlay o‘zgarmaydi. Tuzlarning
suvda eruvchanligi SO 2 miqdoriga ham bog‘liq. Agar tuproq havosida 0,2% SO 2
bo‘lsa SaSO 3 ni eruvchanligi odatdagi (SO 3 - 0,03%) ga nisbatan 15 marta ortadi. Bir
qancha tuzlar ishtirokida tuzlarning eruvchanligining kamayishi kuzatilgan. Tuproq
eritmasida NaCl ning yuqori miqdori qayd etilganda gipsning eruvchanligi keskin
ortadi va u kapillyar suvlar orqali yuqoriga ko‘tarilib, natijada tuproqning ustki
qatlamida gipsning to‘planishi sodir bo‘ladi. MgCl 2 tuzining eruvchanligi CaCl 2

ishtirokida keskin kamayadi. Huddi shunday holatni CaSO 4 tuzining Na 2SO 4 va
MgSO 4 ishtirokida kuzatish mumkin. SaSO 3 ning eruvchanligi NaCl ishtirokida
tahminan 22 martaga, Na 2SO 4 ning ishtirokida esa 50 martaga ortadi. MgCO 3 ning

98