Page 96 - Saidova M. Tuproqlar degradatsiyasi (Elektron o‘quv qo‘llanma)

bog‘liqdir. Uning sathi amplitudasi kirim va chiqim suvlarining miqdoriga bog‘liq
bo‘ladi.
Aralash tip: suv rejimi sizot suvlari yer yuzasiga yaqin joylashgan yerlarga
xos bo‘lib, uning hosil bo‘lishi atmosfera yog‘in-sochini orqali tuproqlarni
namlanishi va kirim suvlari bo‘lsa, sarflanishi esa tuproq qatlamlaridan namlikning
transpiratsiyasi va chiqim suvlarining miqdoriga bog‘liqdir. Bu tip suv rejimining
o‘zgarish sathi kirim va chiqim suvlarining nisbatiga bog‘liq bo‘ladi. V.A.
Kovdaning ko‘rsatishicha, bu tip suv rejimining o‘zgarish yoki bir-birining o‘rnini
(chiqim va kirim suvlarini) qoplashi birinchidan, yer yuzasidan chuqur joylashgan
sizot suvlarining oqimi hisobiga, ikkinchidan, sizot suv kritik chuqurlikdan pastda
chiqim va o‘simliklar orqali namlikni bug‘lanishi va transpiratsiyasi orqali bir-birini
o‘rnini qoplaydi.
Irrigatsion tip: sizot suvlari rejimining bu tipi sug‘oriladigan maydonlarga xos
bo‘lib, sizot suvlari hosil bo‘lishiga asosiy omil sug‘oriladigan suvlarning dala
maydonlariga shimilishi, kanal va ariqlardan suvlarni filtrlanishi va nihoyat atmosfera
yog‘in-sochinidir. Bu tip suv rejimining hosil bo‘lish xarakterlaridan biridir.
Irrigatsion suv rejimida tuproqning suvli-fizik xossasi ham katta rol o‘ynaydi. Bunga
suv o‘tkazuvchanlik, tuproq nam sig‘imi, mexanik tarkibi, struktura holati va tuproq
qatlamlarining tuzilishi misol bo‘la oladi. Agar tuproqning suv o‘tkazuvchanligi va
struktura holati yaxshi bo‘lsa, sizot suvlarining yer yuzasiga ko‘tarilishi yaxshi
bo‘ladi, uning pasayishi esa bug‘lanish miqdori, tuproq va uning qatlami
kapillyarlari, temperatura, namlik, shamol rejimi va h.k. bog‘liqdir.
Sizot suvlari parlanishining sekinlashishi yoki to‘xtashi tuproq qatlamlarining
xarakteri va uning satxiga bog‘liq ravishda kechadi. Masalan, Mirzacho‘l yerlarining
lyosslar ustida hosil bo‘lgan och tusli bo‘z tuproqlarida sizot suvlarining sathi 3,5-4
metrga pasayganda parlanish to‘xtaydi. Farg‘ona vodiysining og‘ir prolyuvial

qumoqlar ustida hosil bo‘lgan o‘tloq tuproqlarida sizot suvlari sathi 2 metrda, qumli
tuproqlarda esa 1 - 1,2 metrda parlanish to‘xtaydi. Bundan tashqari sizot suvlari
sathining o‘zgarishi sug‘orish rejimiga ham bog‘liqdir (sug‘orish soni va suv berish
normasi). Masalan, dasht zonasining donli o‘simliklariga namlik asosan yoz oylarida
ko‘proq kerak bo‘ladi. Bunday sharoitda bu yerlarda tuproqlarni namlatish bilan
o‘simliklarni suvga bo‘lgan talabi qondiriladi, ya’ni vegetatsiya davrida 1-2 marta
kichik suv normasi berilsa yetarli bo‘ladi. Shuning uchun sug‘orish suvlari faqat sizot
suvlari yer yuzasiga yaqin joylashgan yerlargagina ta’sir qiladi.
Cho‘l va yarim cho‘llarda quruq va issiq o‘lkali mamlakatlarida bu o‘simliklar
vegetatsiya davrida 4-5-7 marotaba sug‘orish bilan hosil beradi. Shu sabab sizot
suvlarining ko‘tarilishi tezlashadi. Bu esa o‘z o‘rnida tuproqlarning qayta
sho‘rlanishiga olib keladi.
Tuproqda tuzlar to‘planishida biologik sikl. O‘simliklar, hayvon
organizmlari va mikroorganizmlar hayoti jarayonida ko‘p miqdordagi mineral
moddalarni o‘zlariga qabul qilishadi. Organik moddalar minerallashgandan keyin
tuproqlarda to‘planadi va boshqa yangi geoximik aylanish sikliga o‘tadi. Bunda
moddalarning bir qismi tuproqdan yuvilib ketadi, bir qismi esa qatlamlarida kam
harakatchan ikkilamchi minerallarga aylanib tuproq tomonidan singdiriladi, yana bir
qismi esa boshqa organizmlar tomonidan surilib yana yangi biologik siklga o‘tadi.
96