Page 94 - Saidova M. Tuproqlar degradatsiyasi (Elektron o‘quv qo‘llanma)

 muzliklarning erishi natijasida hosil bo‘lgan suvlar;
 sizot suvlar.
Daryolar o‘zlarining hosil bo‘lish manbalari, oqish tezligi, yerning geologik
tuzilishi, geomorfologik va iqlimiy sharoitiga qarab o‘zlari bilan har xil miqdorda
organik va mineral moddalarni olib keladi. Misol uchun, shimoliy daryo suvlarida
organik moddalar ko‘p bo‘lib, fulvokislotalar va kremnezemlarni olib keladi. Bu

suvlar tarkibida temir va alyuminiy birikmalari kam, karbonat va bikarbonatlar
bo‘lmaydi. Dasht zonasining daryolarida organik moddalar kam bo‘lib, ular tarkibida
sulfatlar ham karbonatlar bo‘ladi. Janubiy oblastlarning daryolarida esa sulfat hamda
xloridli birikmalar juda ko‘p miqdorda bo‘ladi. Bu suvlarning mineralizatsiyasi juda
yuqori bo‘lib. Ular sizot suvlari bilan bog‘langan bo‘ladi.
Daryo suvlarining kimyoviy tarkibi va uning mineralizatsiyasi oqimdagi
zaharli tuzlar miqdori yerning geologik tuzilishi va daryolarning hosil bo‘lish
manbaiga qarab olinib kelinadigan tuzlar 1-2 g/l dan 5 g/l gacha boradi. Bu tuzlarning
ko‘pchiligi yangidan o‘zlashtiriladigan yerlarda to‘planadi. Sho‘rlangan yerlarni
melioratsiyasi natijasida zovurlardagi suvlarni yana qaytadan daryolarga quyilishi
oqibatida uning mineralizatsiyasi yanada oshib boradi va quyi oqimdagi yerlarning
sho‘rini oshirishga sabab bo‘ladi.
Tuzlarning to‘planishida sizot suvlarining roli. Tuproq va uning
qatlamlarida tuzlarning to‘planishida va aralashishida sizot suvlari asosiy omillardan
biri hisoblanadi. Sizot suvlari deb tuproqning bo‘shliq qatlamlarida erkin suvlarni
to‘planishiga aytamiz, vaqtinchalik to‘planadigan hamda yer yuzasiga yaqin
joylashgan suvlarni esa davriy suvlar deb yuritiladi.
Sizot suvlari atmosfera yog‘in-sochinidan, yer ustki suvlaridan, suv
havzalaridan, irrigatsion va bug‘simon suvlarni yerning chuqur qatlamlaridagi
kondensatsiyasidan hosil bo‘ladi. Sizot suvining sathi tuproq qatlamlarida suvning
harakati, uning sarflanishi, oqimi hamda bo‘linishiga bog‘liq ravishda davrlarga
qarab ko‘tarilib pasayib turadi.
Sizot suvlarining oqimi va chiqimi tuproq qatlamlarining xarakteri, yerning
nishabligi va gidravlik bosimga bog‘liqdir. Yengil mexanik tarkibli jinslarida sizot
suvlarining oqimi bir muncha tez bo‘lib, yerning nishabi va bosimga nisbatan metr
bilan o‘lchanadi. Agar yerning nishabligi kam bo‘lsa, sizot suvlarining oqimi
sekinlashadi.
Sizot suvlari sathining o‘zgarishi tuproq va uning qatlamlarida tuzlarning
to‘planishida va aralashishida muhim o‘rin tutadi. Agar sizot suvlari yer yuzasidan
chuqur (5-7 m) joylashsa tuproq namligi rejimiga ta’sir qila olmaydi, agarda sizot
suvlari yer yuzasiga yaqin joylashgan bo‘lsa, u tuproq suv rejimiga uning
kapillyarlari orqali ta’sir qilib, biologik jarayonlarni o‘zgarishiga olib keladi.
Agarda tuproqlar davrli ravishda kapillyarlar orqali namlanib tursa yarim
gidromorf tuproqlar hosil bo‘ladi (bo‘z-o‘tloqi, taqir-o‘tloqi va x.k.). Agar tuproq va
uning qatlamlari doimiy sizot suvlari ta’sirida namlanib tursa (2-3 m va undan
yuqori) gidromorf tuproqlar vujudga keladi (o‘tloqi, botqoq-o‘tloqi va botqoqlar).
Tuproqlar mineralizatsiyalashgan sizot suvlari ta’sirida sho‘rlanadi, agar tuproq
kuchli mineralizatsiyalashgan sizot suvlari ta’sirida bo‘lsa, sho‘rhoklarga aylanadi.

94