Page 83 - QODIROVA D. ТУПРОҚ ФИЗИКАСИ elektron darslik

ma’lum. Bunda 1-10 mm li agregatlar yig‘indisi eng yuqori ko‘rsatkichga
(66-66,7 %) teng. O‘zlashtirishning dastlabki davrida uvoqlanish darajasi

pasayib ketadi. Bunda chirindining kuchli minerallanishi, tuproq
agregatlarining buzilishi va shunga o‘xshash hodisalar uchrab turadi.

20-jadval
Sug‘orishning taqirli tuproqlar plastiklik holatiga ta’siri

(J.Ikramov ma’lumoti, 1983)

Tuproq kesmasining Chuqur- Plastiklik- Yopishqoq- Plastik- Plastiklik
raqami va uning ligi, ning yuqori likning quyi likning quyi soni
madaniy holati Sm chegarasi, chegarasi, % chegarasi, %
%
2-kesma. 0-6 23,8 20,3 15,0 8,8
Taqirli, qo‘riq er 6-14 24,4 19,2 15,6 8,8
14-23 25,9 21,5 15,7 10,2
23-53 26,7 22,8 16,4 10,3
5-kesma.
0-28
Taqirli, sug‘orish 28-56 26,3 23,0 16,2 10,1
16,7
9,8
26,5
24,0
davri 10 yil
3-kesma.
9,8
0-30
Taqirli, sug‘orish 30-44 25,8 21,3 16,0 10,0
16,5
26,5
21,4
davri 20 yil
1-kesma. 0-28 31,9 26,9 19,8 12,1
Taqirli, qadimdan 28-40 28,6 23,9 17,5 11,1
sug‘oriladigan er 40-65 27,3 24,5 17,7 9,6
6-kesma. 0-16 28,1 24,1 18,0 10,1
Taqirli, partov er 16-42 27,5 22,3 17,5 10,1

Cho‘l mintaqasida joylashgan taqir va taqirli tuproqlarning eng salbiy

tomoni – sug‘orishdan keyin qatqaloq hosil bo‘lishidir. M.U.Umarov,
J.Ikromovlar taqirli tuproqlarni bostirib sug‘organda katta qalinlikda va
qattiqlikda qatqaloq paydo bo‘lishini aniqladilar.
Tajribadan ma’lum bo‘lishicha qatqaloqlanish darajasi faqatgina

qo‘riq maydonlarda birmuncha pastroq, uning qalinligi 7-12 sm,
2
2
qatqaloqlar oralig‘i kengligi 0,8-2,2 sm, qattiqligi – 21 kg/sm , 1 m
maydondagi qatqaloq og‘irligi 123 kg, har bir bo‘lagining og‘irligi esa 13
kg ni tashkil etadi. Sug‘orishning dastlabki va so‘nggi davrlarida (10-20
yil ichida) partov erlarda qatqaloqlanish darajasi qo‘riq erdagiga nisbatan
katta bo‘lishi kuzatiladi. Qatqaloqlanish qadimdan sug‘oriladigan taqirli

78