Page 251 - QODIROVA D. ТУПРОҚ ФИЗИКАСИ elektron darslik

Garchi ushbu ko‘rinishdagi hisoblashlarni albatta to‘liq mukammal
holatda deb hisoblash mumkin bo‘lmasada, ular so‘zsiz ravishda struktura

va g‘ovaklikning ikki fazali tuproq tizimlarida, ya’ni quruq tuproqlarning
elektr o‘tkazuvchanligiga ta’sirini miqdoriy baholash uchun asos bo‘la
oladi.

Tuproq strukturasiga nisbatan yaqin bo‘lgan holatga javob beruvchi
formula hisoblanib, bunda keltirilganlardan quyidagi ifodalar kelib
chiqadi:



Λ ; Λ1  ; Λ2   .
1
2
Bu yerda Λ – umumlashtirilgan o‘tkazuvchanlik qiymati bo‘lib, u
orqali o‘xshashlik tamoyiliga binoan elektr o‘tkazuvchanlik, dielektr
o‘tkazuvchanlik va issiqlik o‘tkazuvchanlik va diffuziya tushunilishi
mumkin, Λ1 va Λ2 – ikkala fazadagi o‘tkazuvchanlik qiymatini ifodalaydi.
Formuladan kelib chiquvchi xulosalar tizimning dielektrik

singdiruvchanligining tavsifi navbatdagi boblarda keltiriladi.
Statistik aralashma sifatidagi qarab chiqiluvchi geterogen tizim
kamida ikkita teng holatdagi fazalar bo‘yicha aralashma hisoblanib,
umumiy holatda zarrachalarning yig‘ilishi bo‘yicha g‘ovak tizim

(kubsimon) va zich holatdagi tizim (tetraedrik) umumiyligidan tashkil
topadi.
Bu tizim uchun ushbu ko‘rinishdagi xususiyat xos hisoblanidiki,

ya’ni faza indekslarining qayta joylashtirilishi umumiy o‘tkazuvchanlikni
ifodalab beruvchi funksiyani o‘zgarishiga ta’sir ko‘rsatmaydi:
Λ = F (Λ1, Λ2, V1, V2) = F (Λ2, Λ1, V2, V1).
Bu yerda V1 va V2 – ikkala faza uchun hajmiy konsentratsiyani

ifodalaydi.
Ushbu ko‘rinishda, tuproq elektr o‘tkazuvchanligi qiymatining
tuproq g‘ovakligiga bog‘liqligi g‘ovak, zich yoki boshqa ko‘rinishlarda

yig‘ilgan zarrachalar quyidagi uchta formuladan biri bo‘yicha
tavsiflanuvchi model strukturalar bilan aniqlanadi. Soddalashtirilgan
holatda sferik shakllar uchun tavsiflar bo‘yicha va shuningdek tuproq

zarrachalar o‘rtasidagi teng holat bo‘yicha shaklning sfera ko‘rinishidan
og‘ishlari tizimning σ qiymatini hisoblash natijalariga sezilarli ta’sir
ko‘rsatmaydi.

Ushbu ko‘rinishdagi asosiy xulosalar ushbu yo‘nalishdagi nazariy
tadqiqot ishlari bo‘yicha chiqarilgan. Afsuski, bunda amalga oshirilgan
ishlar faqat hisoblashlar bilangina cheklanib qoladi. Tajribalar esa bu
yo‘nalishda hozircha deyarli mavjud emas.

246