Page 462 - Innovatsion iqtisodiyot

INNOVATSION IQTISODIYOT
Akram XASHIMOV
resurslarning narxlari (valyuta kurslar)ining oshishi ehtimolidan
sug‘urtalanishi zarur bo‘lgan holatlarda qo‘llaniladi. Shu yo‘l bilan
oshishdan xedjerlashni amalga oshiruvchi xedjer o‘zini kelgusida
baholarni oshishidan ko‘rilishi mumkin bo‘lgan zarardan sug‘urtalaydi.
Pasayishdan xedjerlash kelgusida tovarning bahosi pasayishi ta-

vak kalchiligidan qochib, uning oldi-sotdi shartnomasini fyuchers
bo zoridagi hozirgi baho darajasida sotish bilan bog‘liq birja
operatsiyasini anglatadi. Pasayishdan xedjerlashni amalga oshiruvchi
xedjer kelajakda sotadigan tovar shartnomasini birjada shoshilinch
sotib, o‘zini kelajakda ko‘rishi mumkin bo‘lgan zarardan sug‘urtalaydi.

11.2. Loyihani amalga oshirish va uning
samaradorligini nazorat qilish
Bozor sharoitida loyiha u yarata olishi mumkin bo‘lgan uchta

soha: sotishdan tushum, foyda va aksiyadorlar (mulkdorlar) boyligi
nuqtai nazaridan qarab chiqiladi. Ushbu holatda biznesning umumiy
samaradorligi, g‘arb iqtisodiy adabiyotlarida erkin pul oqimlari (FCF
– free cash flaw) deb ataladigan sof pul oqimida (CF – cash flaw) aks
etadi. Erkin pul oqimlari (FCF)ning o‘ziga xos xususiyati shundaki,
vaqt omilining kiritilishi bilan bu ko‘rsatkichning o‘sishi ikki qarama-
qarshi maʼnodagi muvaffaqiyatga ega bo‘lishi mumkin: qisqa

muddatli muvaffaqiyat – “sarmoyalarni tezda kapitalizatsiya qilish –
erkin pul mablag‘ini olish” yoki qiymatni ko‘zda tutgan holda uzoq
muddatli muvaffaqiyat. Investitsiyalarni tezkor kapitallashtirishda
loyiha rahbariyatining eʼtibori birinchi navbatda foydaga qaratiladi,
qiymatli yondashuvda esa asosiy eʼtibor loyihaning kapitallashuviga
qaratiladi. Shuning uchun ham menejment jamoasi, aksiyadorlar,
audit, nazorat qiluvchi va reyting tashkilotlarining turlicha bo‘lgan
iqtisodiy manfaatlarini nazardan chetda qoldirmaslik talab qilinadi.
Bir qator ekspertlarning fikriga ko‘ra, qisqa muddatli moliyaviy

natijalarga erishish borasida vaqtdan yutish va menejment jamoasini
tashkil etish borasidagi o‘ziga xos musobaqalashuv natijasida
mahsulotning bozordagi hayotiylik davri 5-7 yildan 1-3 yilgacha
qisqardi.

461