Page 12 - Saidova M. Tuproqlar degradatsiyasi (Elektron o‘quv qo‘llanma)

2-rasm. Orol dengizining qurigan qismidagi tuproq qoplami.

Bundan tashqari, tuproq va yerlarning degradatsiyaga duchor bo‘lishida
quyidagi jarayonlar va tadbirlar asosiy rol o‘ynaydi:

1. Mineral va organik o‘g‘itlar hamda pestitsidlarning noto‘g‘ri qo‘llanishi.
Tuproqlarga yuqori miqdorda mineral o‘g‘itlar va pestitsidlarning qo‘llanilishi
tuproq strukturasiga va ayrim xossalariga salbiy ta’sir qilib, uni eroziyaga moyil
bo‘lishiga olib keladi.
2. Meliorativ ishlar. Meliorativ ishlarni noto‘g‘ri texnologiyalar asosida olib
borish natijasida tuproqlarning gumusli qatlamini kamayishiga va tuproqni unumdor
qatlamiga, tuproq hosil qiluvchi ona jins mahsulotlarini aralashib ketishiga olib
keladi.
3. O‘rmon qurilish materiallarini tayyorlash. O‘rmon qurilish materiallarini
tayyorlash vaqtida og‘ir texnikalarning harakati o‘rmon qiyiga, o‘simliklar qoplamiga
salbiy ta’sir qiladi va daraxt ildizlarini ko‘chirishda u bilan ko‘p miqdorda gumus
ham chiqib ketadi, natijada tuproqning ustki gumusli qatlami yo‘qoladi.
4. O‘rmon yong‘ini. O‘rmonlarda yong‘in sodir bo‘lganda o‘rmon bilan birga
o‘rmon qiyi, o‘simlik qoplamiga salbiy ta’sir qiladi va natijada tuproqni gumusli
qatlami yo‘qoladi.
5. Qo‘riq va torfli tuproqlarning yonishi. Qo‘riq va torfli tuproqlarda yong‘in
sodir bo‘lganda tuproqni to‘liq organik qismi yonib ketadi.
Tuproq degradatsiyasi yana quyidagi turlarni o‘z ichiga oladi. Eroziya
jarayonlari: tuproq faunasi va florasiga salbiy ta’sir qiladi, ya’ni o‘simlik qoplami
o‘zgarishga uchraydi, tuproq unumdorligi pasayadi va natijada cho‘llashish jarayoni
vujudga keladi. Bundan tashqari kuchli shamol, muzliklarning siljishi, ko‘chkilar,
daryo toshqinlari, vulqonlar, yer silkinishi, tayfun, sunami va boshqa eroziyani
keltirib chiqaruvchi kuchlar mavjud.
Tuproqning unumdorligiga salbiy ta’sir etuvchi asosiy jarayonlardan biri - suv
va irrigatsiya eroziyasidir (Kuznesov, 1989, 1996). Irigatsiya eroziyasiga asosan
sug‘orma tipik va to‘q tusli bo‘z tuproqli yerlar moyil bo‘ladi. Bu
maydonlarning yarmiga yaqini bo‘laklangan relefli joylar va ularda irrigatsiya
eroziyasi rivojlanish ehtimoli cho‘l hududlaridagiga nisbatdan ko‘proqdir.
Tuproqlarning yuvilishi qiyalik 1-2 ga yetganda boshlanib, qiyalik oshgan sari
0
eroziya jarayoni jadallashadi (Atrof-muhit holatining sharhi, BMT, 2010).
Eng xavotirlisi shundaki, irrigatsiya eroziyasi natijasida tuproqlardan gumus
va oziqlantiruvchi moddalari yo‘qoladi. Buning oqibatida, qishloq xo‘jaligi yer
12