Page 14 - Saidova M. Tuproqlar degradatsiyasi (Elektron o‘quv qo‘llanma)

viloyatining sug‘oriladigan yerlari, shamol ta’siri ostida tuproq deflyatsiyasiga
uchragan (Atrof-muhit holatining sharhi, BMT, 2010). Tuproqning degradatsiya
jarayonlariga chidamliligini baholashda bir qator muhim ko‘rsatkichlar tavsiya
qilingan (2-jadval).
2-jadval
Tuproq eroziyasi intensivligi shkalasi
(N.K.Shikula, A.G.Rojkov, P.S.Tregubov, 1973)

№ Tuproq eroziyasi Tuproq yo‘qotilishi Tuproq yuvilishining
xavfliligi intensivligi, mm/yil o‘lchami, t/ga yilda

1 Yo‘q Tuproq hosil bo‘lish Yuz beradigan yuvilish
jarayonining jaddalligi kam kam
2 Kuchsiz 0,5 dan kam 6 dan kam

3 O‘rtacha 0,5-1,0 6-12
4 Kuchli 1,0-2,0 12-24
5 Juda kuchli 2,0-5,0 24-60
6 Falokatli 5 dan yuqori 60 dan yuqori

Bularga:
 iqlim xususiyatlari va relef tavsifi;
 ekotizim komponentining fitotsenotik tavsifi: biomassa, mahsuldorlik,
modda aylanishining hajmi va intensivligi;
 tuproq xossalari va rejimi: ishqoriy-kislotalik va oskidlanish-qaytarilish
sharoitlari, suv rejimi, granulometrik va mineralogik tarkibi, kation almashinishi
hajmi, gumus miqdori yoki zahirasi (Geoekologiya Severa, 1992; Snakinva b., 1992).
Tuproq eroziyasiga tabiatda barcha sodir bo‘lishi mumkin bo‘lgan holatlar
kiradi, ya’ni tuproq unumdorligini pasaytiradigan, tuproq qoplamini salbiy
o‘zgarishga olib keladigan antropogen omillar shular jumlasidandir;
a) iqlim o‘zgarishi - ekstremal ob-havo hodisalarining takrorlanishi va jadalligini
o‘zgarishi oqibatida kuzatiladigan noqulay gidrotermik sharoitlar;

b) kimyoviy eroziya - tuproqda zaharli moddalarning yig‘ilishi;
v) mexanik eroziya - qiyaliqlarda siljishlarning sodir bo‘lishi natijasida
agregatlarning aralashishi;
g) yerlarni sug‘orish natijasida tuproqlarning sho‘rlanishi - tuproqlarda suvda
eriydigan tuzlarning to‘planishi;
d) tuproqlarning o‘ta namlanishi va botqoqlanishi - tuproqlarda muntazam
namlik ta’sirida sodir bo‘ladigan bir qator holatlar;
ye) cho‘llanish - yer yuzi biologik potensialining yo‘qolishi yoki kamayishi, -
ushbu jarayon suv resurslarining kamayishi bilan bog‘liq ravishda kuzatiladi, ya’ni
o‘simlik qoplamini mutlaqo yo‘q bo‘lib ketishi, faunalar uchun boshqa sharoitlarning
paydo bo‘lishi namoyon bo‘ladi;
j) yo‘l va boshqa inshootlarni qurish – geologiya qidiruv ishlarni olib borishda,
foydali qazilmalarni qazib olishda, qayta ishlashda, o‘simlik va tuproq qoplamining
yo‘qolishi;
14