Page 19 - Saidova M. Tuproqlar degradatsiyasi (Elektron o‘quv qo‘llanma)

Parmalash quduqlarini qurish, hududni og‘ir texnikalar bilan tekislash vaqtida
tuproq strukturali holatining buzilishi sodir bo‘ladi.
Yer osti foydali qazilma boyliklari, tabiiy minerallar, yer qatlamlarida hosil
bo‘lishiga qarab, o‘zining kimyoviy tarkibi va fizik xossalari bo‘yicha, xalq
xo‘jaligining turli sohalarida samarali qo‘llaniladi.
Yer osti foydali qazilmalar ishlab chiqarishda foydalanishiga qarab
metallilarga, metall bo‘lmagan hamda yonuvchi (yoki kaustobiolitlarga) va
gidromineralli foydali qazilmalarga bo‘linadi.
Metalli foydali qazilmalar o‘z navbatida quyidagilarga bo‘linadi: qora rudalar
(Fe, Gr, Mn, Ti), rangli rudalar (Cu, Zn, Rb, Al va b.), noyob rudalar (Ta, Nb, Be, Zr,
Li, Se va b.), radioktiv rudalar (U, Th, Ra) kamyob metallar (Au, Ag, Pt, Os, Ir, Rh,
Pd, Ru), ishlab chiqarish uchun xom-ashyo sifatida ishlatiladigan minerallar
(asbestlar, slyuda, grafit, qimmatbaho toshlar va b.), tog‘ ishlab chiqarish jinslari
(loylar, qumlar, granitlar va b.), yonuvchi foydali qazilmalar (neft, gaz, toshko‘mir,
qo‘ng‘ir ko‘mir, torf va yonuvchi slanslar), gidromineral foydali qazilmalar, yer osti
chuchuk suvlari, mineral (tarkibida J, Br, B va b. bo‘lgan) suvlar.
Foydali qazilmalar qattiq, suyuq va gaz holatlarda bo‘ladi. Foydali qazilmalar
kelib chiqishiga qarab magmatogenli, metamorfogenli va ekzogenli guruhlarga
bo‘linadi. Yer qatlamlarida magmatik erigan, suyuq rudalarning sovushi natijasida
Cr, Fe, Ti, Ni, Ta, Nb, Zr, Pt va boshqalar hosil bo‘ladi.
Metamorfogenli zalejlarning chuqur qatlamlarida katta bosim va harorat ostida
oltin, uranli rudalar hosil bo‘ladi.
Ekzogen foydali qazilmalar (cho‘kindi yonuvchi foydali qazilmalar, qurilish
materiallari, Au, Pt, U, Cu, S, olmos va boshqalar) tashqi (quyosh nuri) shamol va
muzliklar ta’sirida hosil bo‘ladi.
Mineral resurslarni qazib olish va qayta ishlash jarayonlarida birinchi navbatda

tuproq qoplami mexanik buzilishga uchraydi. Foydali qazilmalarni qazib olish ishlari
ochiq (karerlarda) va yopiq (shaxtalarda) usullarda olib boriladi. Dunyoda birorta
davlat yo‘qki, to‘liq barcha turdagi mineral xom-ashyosiga ega bo‘lgan. Barcha
turdagi foydali qazilmalarni qazib olish jarayoni ta’sirida tuproq qoplamlari turli
ko‘rinishda va turli darajada mexanik buzilish ta’sirida bo‘ladi. Ayniqsa, yerning
ustki, o‘simliklar uchun hayot elementlariga boy bo‘lgan nozik, yupqa tuproq qatlami
funksiyasi buziladi. Har qanday foydali qazilmalarni qazib olish jarayonida, jinslarda
turli xil chuqurliklar hosil bo‘ladi va ular tuproq qoplami bilan aralashadi, ya’ni
hududni birlamchi relefining tuproq qoplami texnogen ta’sir holatiga keladi (7-rasm).
Tuproq qoplami ustida har xil tog‘ jinslaridan, sun’iy chiqindilardan iborat
yangi tog‘ ko‘rinishidagi balandliklar paydo bo‘ladi. Bu o‘z navbatida turli darajada
unumdorlikka ega bo‘lgan tuproqlarni mexanik buzilishga olib keladi. Ayrim
vodiylarni kumli yotqiziqlaridan rangli metallardan, jumladan oltin qazib olishda
yirik quvvatli, kuchli bosim ostida suv bilan yuvadigan texnikalar ishlatiladi. Ular 50
metr chuqurlikdagi jinslarni qazib olish qudratiga ega. Bu texnikalar mayda kumli
jinslarni gidravlika bosim ostida, suv bilan oltinni yuvib ajratib olish jarayoni
natijasida katta-katta maydonlardagi o‘simlik va tuproq qoplami yuvilib
degradatsiyaga uchraydi va cho‘lga aylanadi. Bunday holat yildan-yilga ortib
boraveradi.
19