Page 22 - Saidova M. Tuproqlar degradatsiyasi (Elektron o‘quv qo‘llanma)

8-rasm. O‘rmonlarni kesish oqibatida yerlarning degradatsiyaga uchrashi.

V.V.Dokuchaev o‘z vaqtida ilmiy tadqiqot ishlariga asoslanib, yer yuzidagi
tuproq tiplarini, tuproq poyaslarini o‘simlik poyaslari, iqlimi, tabiiy tarixi bilan
solishtirib, mintaqaviylik – tabiatni asosiy qonunlaridan biri ekanligiga aniqlik
kiritgan.
O‘rmonlar qayta tiklanishi mumkin bo‘lgan resurslar qatoriga kiradi. Ulardan
oqilona foydalanish, muhofaza qilish, o‘simlik qoplamining o‘zgarishi, tiklanishi kabi
tabiat qonunlariga asoslangan. O‘rmonlar xalq xo‘jaligining turli sohalarida
foydalaniladi, ular kimyoviy moddalar olish uchun manba hisoblanadi va 20 mingdan
ortiq buyum va mahsulotlar olinadi. Dunyoda olinadgan yog‘och mahsulotining
yarmidan ko‘pi issiqlik (yoqish) uchun ishlatiladi, qolgan qismi qurilish materiallari
sifatida foydalaniladi. O‘rmonlarning tabiat, hayvonot olami, o‘simlik qoplami va
inson uchun ahamiyati juda katta, ulardagi daraxtlar havoni tozalaydi, hayvonlar
uchun oziqlanish joyi hisoblanadi, tuproqni eroziyadan va undagi namlikni saqlaydi,
qishloq xo‘jalik o‘simliklari uchun qulay mikroiqlim yaratadi, kumlarni ko‘chishdan
va suvlarni ifloslanishidan saqlaydi.
Daraxt-yog‘ochlarni kesish va tashish texnologiyasi tuproq sharoitini
o‘zgartirishda muhim xususiyatga ega. Tuproq chimli yotqizig‘ining yo‘qotilishi suv
tezligini 3-5 marta, buzilgan yerlarda suvning loyqaligi 100 martalab ortib ketadi
(Xutorsev, 1962), shuningdek kam bo‘lmagan holda tuproq eroziyasi paydo bo‘lishi
mumkin.
Daraxtlar kesilgan joyda quyidagi salbiy holatlar yuzaga keladi:
- gumus qatlami qalinligining kamayishi;
- abiotik cho‘kindilarning hosil bo‘lishi;
- fizik loy miqdorining kamayishi;
- yuqori qatlam tuzilishi qalinligidagi muvozanatning oshishi;
- filtratsiya koeffitsientining o‘zgarishi;
- tuproq profili quvvatining pasayishi;
- yuza toshliligining ko‘payishi;
- sho‘rlanishning ortishi;
- almashinuvchi natriyning ko‘payishi.
O‘rmonlarning kesilishi yoki yong‘inlar ta’sirida yo‘qotilishi natijasida
landshaft miqyosida tuproq qoplamida quyidagi o‘zgarishlar bo‘ladi:

22