Page 18 - Saidova M. Tuproqlar degradatsiyasi (Elektron o‘quv qo‘llanma)

Mamlakatimizda 8 % sug‘oriladigan yerlar irrigatsion eroziyaga moyildir.
Sug‘oriladigan yerlarning 15 % i tuproq ko‘chishiga moyil. Buning sababi sug‘orish
kanallarini o‘pirilishi hamda sath qiyaligi muhim bo‘lgan dashtlarda boshqa tartibsiz
yo‘nalishli irrigatsion suvlarning kelishidir.
Uyg‘unlashgan va diversifikatsiyalashgan ekin rotatsiyasining hozir
bo‘lmasligi va shu bilan birga keng paxta va bug‘doy ekish hududlari, past
miqdorda organik o‘g‘itlar ishlatilishi va dukkakli ekinlarning kam ekilishi yerning
ustki qatlamlarida organik miqdorning kamligi va unumdorlik darajasini pasayishiga
olib keldi.

1-bob mavzusi yuzasidan nazorat savollari:
1. Tuproq degradatsiyasining qanday turlari va darajalari mavjud?
2. Tuproq degradatsiyasinig keltirib chiqaruvchi asosiy omillar sifatida
nimalarni bilasiz?
3. O‘zbekiston sug‘oriladigan xudud tuproqlarida degradatsiyaning qaysi turi
ko‘proq uchraydi?
4. Tuproq degradatsiya tiplariga bo‘lishda nimalar asosiy mezon sifatida
qaraladi?
5. Tuproq degradatsiyasini rivojlanishida inson va tabiat ta’sirlarini o‘rni
qanday?
6. Degradatsiya turlari biridan ikkinchisiga o‘tishi yoki bir-biriga ta’sir etishi
mumkinmi?

2-bob. Tuproqlarning mexanik buzilishi

§2.1. Yer osti boyliklarini qazib olishda tuproqning
mexanik buzilishi

Tuproqlarning mexanik buzilishi – bu tuproqlarning ustki genetik
qatlamlaridan nozik kolloid zarrachalarni chiqib ketishi bilan belgilanadi. Kolloid
zarrachalarni tuproqning ustki qatlamlaridan chiqib ketishi shamol (shamol eroziyasi

yoki deflyatsiyasi) hamda yerni ustki suv oqimi ta’sirida bo‘lishi mumkin (Ivlev,
2002).
Bundan tashqari yer osti qazilma boyliklarni qazib olishda, o‘rmonlarni kesish,
yog‘ochlarni tashish va o‘rmonlarni yonishida, gaz va neft quvurlarini yotqizishda,
qishloq xo‘jalik faoliyati davrida, chorva mollarini boqishda va yerlarni shudgor
qilish vaqtida tuproqlarni mexanik buzilishi sodir bo‘ladi (Snakin va b., 1992).
Tuproq qoplamining mexanik buzilishi hududlarda quduqlarni parmalashga
muhandislik tayyorgarlik qilishda va gaz quduqlarini qurishda ham sodir bo‘ladi.
Bitta quduqdagi parmalash chiqindilarining umumiy hajmi, parmalash eritmalari,
3
turli xil reagentlar bilan 1500 m ni tashkil qiladi. Bitta gaz qudug‘ini qurish
jarayonida tuproq qoplamiga 78 tonna parmalash eritmasi chiqarib tashlanadi
(Dolgopyatova va b., 1982).

18