Page 21 - Saidova M. Tuproqlar degradatsiyasi (Elektron o‘quv qo‘llanma)

Mezon 1. Tuproqning unumdorlik qobilyatini saqlash va ushlab turish.
Indikator 1.1. Tuproqlarning mexanik buzilishi, o‘tkir (xafli) qiyaliklardagi
maydonlarni 20 % dan suv ayirg‘ich oldida - 30%, yirik daryolarning irmoqlarida -
40 % dan oshmasligi kerak.
Indikator 1.2. Doimiy texnogen bosim ostida bo‘ladigan joylarda, tuproq
qoplami mexanik buzilmagan, o‘tkir qiyalikdagi o‘rmonli massivchalar, tabiiy
drenajlarning talab darajasida bo‘lishi va eroziya jarayonini kamaytirish maqsadida
saqlash kerak.
Mezon 2. Tuproq tasnifi bioxilma-xilligini saqlash va ushlab turish.
Indikator 2.1. Qazish uchun rejalashtirilgan maydonlarni ustki, gumusli (moxli,
torfli) qatlamlarini keyingi rekultivatsiya jarayonlarida foydalanish maqsadida
saqlash lozim.
Indikator 2.2. Zaharli moddalar tashlaydigan joylarda (sioanid, azot oksidi,
og‘ir metallar) o‘simlik qoplamini saqlash va 20 % maydonlarda (areal)
tuproqlarning mexanik buzilishiga yo‘l qo‘ymaslik.
Indikator 2.3. Alohida maydonlarda spesifik tabiiy sharoitda hosil bo‘lgan
tuproq koplamini saqlash va ajratish.
Mezon 3. Tuproqlarni tiklash yoki texnogen tuproqlarni tabiiy texnogen
tuproqlarga aylantirish.
Indikator 3.1. Biologik melioratsiya usullarini qo‘llash (mexanik buzilgan
yerlar maydoni 50 % dan kam bo‘lmagan holatlarda rekultivatsiya qilingan tuproqlar
maydoni 75 % dan kam bo‘lmasligi kerak).

§2.2. O‘rmonlarni kesish va yong‘inlar natijasida tuproqlarning mexanik
buzilishi

Yer yuzidagi barcha o‘simlik resurslari ichida o‘rmonlar tabiat va insoniyat
hayoti uchun muhim ahamiyatga ega. Ular xo‘jalik faoliyati ta’sirida eng ko‘p ziyon
ko‘rmoqda (8-rasm).
2
Tabiiy va insoniyat tomonidan ekilgan o‘rmonlar yer yuzining 40 mln. km ini
yoki quruqlik yuzasining 1/3 qismini tashkil qiladi. Sayyoraning 30 % nina barglilar

va 70 % yaproqli o‘rmonlardan iborat. O‘rmon biosferaning barcha komponentlariga
ta’sir qiladi va muhim rol o‘ynaydi.
Tuproq, o‘simlik va hayvonot dunyosi bir-biri bilan uzviy bog‘langanki, bir
butun birlikni tashkil qiladi, tabiiy mintaqa tushunchasini bildiradi. Tuproq o‘zgarsa
o‘simlik qoplami ham o‘zgaradi, o‘simliklar almashadi va hayvonot dunyosi ham
o‘zgaradi. Shu sababli tabiiy mintaqaning asosiy omillari bilan uzviy bog‘liq bo‘lgan
har qanday mintaqaning o‘ziga xos tavsifga ega bo‘lgan tuproq tiplari, xillari,
o‘zining o‘simliklari va hayvonot dunyosi shakllanadi.

21