Page 30 - Saidova M. Tuproqlar degradatsiyasi (Elektron o‘quv qo‘llanma)

3-bob. Tuproqlarning fizik degradatsiyasi

§3.1. Tuproqlarning fizik degradatsiyasi va uning kelib chiqishi

Tuproq fizik xossalarining salbiy tomonga (yomonlashishi) o‘zgarishi, birinchi
navbatda strukturasining va qatlamlarining buzilishi natijasida suv, havo va oziqa
elementlar rejimining yomonlashishi tuproqning fizik degradatsiyasi deb tushuniladi.
Tuproq holatining fizik degradatsiyasi nisbatan keng tarqalgan. Tuproqning
fizik degradatsiyasi organik gumus akkumulyatsiya qatlamining kamayishi yoki
boshqa tuproq qatlamlarining yoki to‘liq tuproq profilining yo‘qolishi (mexanik
degradatsiya), ya’ni tuproq profili mexanik buzilishi aniq fizik xossalarining
o‘zgarishi bo‘yicha qayd qilinadi.
Ko‘pgina tuproqlar uchun bir qator bir-biriga bog‘liq bo‘lmagan fizik holati va
fizik degradatsiya holatini yetarli tavsiflanishini aniqlashda quyidagi mezonlardan
foydalanish mumkin:
- g‘ovaklikning tuzilishi yoki agregatlarning g‘ovakligi yoki quruq holatdagi
bo‘lakchalari (fragmentlari), o‘lchamlari 3-5 mm;
- teksturali bo‘kish, metodli-cho‘kish teksturali koeffitsienti;
- uzluksiz strukturali g‘ovaklik, metodli-agregatlararo g‘ovaklik.
Bu ko‘rsatkichlar bir-biriga bog‘liq bo‘lishi mustaqil aspektlarning fizik
holatini tavsiflaydi, ular qabul qilingan xalqaro tizimdagi birliklarda ifodalanadi va
nisbatan bir-biriga bog‘liq bo‘lmagan usullar bilan oson o‘lchanadi. Ular
tuproqlarning mexanik va mineralogik tarkibi, organik moddalar miqdori,
almashinuvchi kationlar tarkibi, struktura hosil qiluvchi (elimlashuvchi) sementli-
kolloidlarning xossasi va to‘g‘ridan-to‘g‘ri tuproq strukturasining xususiyati
hisoblanadi.
Tuproq holatining fizik degradatsiyasida muhim omil uning qumoq va loyli
mexanik tarkibli bo‘lishi, organik moddalar miqdorining kamayishi va uning sifat
tarkibi o‘zgarishi, jumladan qishloq xo‘jalik texnikalarni tuproq qatlamlarini
zichlashishga ta’siri hisoblanadi. Tuproq qatlamlarining qishloq xo‘jalik texnikalari
ta’sirida o‘ta zichlashishi tuproq holatining fizik degradatsiyasida muhim omil bo‘lib,
u tuproq unumdorligining pasayishiga olib keladi (15-rasm).
Hozirgi kunda katta quvvatli, ko‘p energiyali texnikalar ta’sirida tuproqlarning
o‘ta zichlashishi, qishloq xo‘jaligi jadal bo‘lgan har qanday davlatda uchraydigan
holatdir. Yiliga dalalarni ko‘p qismlarini texnikalarda 2-4 marotaba, ayrim
maydonlarga 8-16 marotaba ishlov beriladi.
Sug‘orish va quritish uchun meliorativ texnik tizimlarini ko‘rish jarayoni ham
tuproqlarning zichlashishiga ta’sir qiladi va natijada tuproqlarning haydalma va
haydalma osti qatlamlarning strukturasi buziladi, zichligi ortadi, bu esa suv va havo
o‘tkazuvchanlikning yomonlashuviga, nitrifikatsiya qobiliyatining pasayishiga,
hosilning kamayishiga (5-20 % va undan ortiq) va keyingi ishlov berishda sarf-
harajatlarning ortishiga olib keladi. Haydalma va haydalma osti qatlamlarning
zichlashishi kumulyativ harakterga ega bo‘lib, yildan yilga bu holat kuchayib
boraveradi.

30