Page 34 - Saidova M. Tuproqlar degradatsiyasi (Elektron o‘quv qo‘llanma)

Hozirgi kunda zichlashgan tuproqlarni yumshatishda samaradorligi 50 % dan
yuqori bo‘lgan usullardan biri - yerlarga mexanik ishlov berish hisoblanadi. O‘ta
zichlashgan tuproqlarni yumshatish maqsadida chuqur haydash yoki chizellash talab
qilinadi. Yerlarning umumiy yumshatishning samaradorligi 15 % va tabiiy omillar
(bo‘kish-cho‘kish, muzlash-erish) ta’sirida yumshashi 35 % to‘g‘ri keladi.
Tuproq fizik xossalari degradatsiyasini kamaytirish bo‘yicha amalga
oshiriladigan tadbirlarni bajarish energetik sarf-harajatlar bilan bog‘liq bo‘ladi. Bu
energetik sarf-harajatlar miqdori tuproqlar genezisi ko‘rsatkichlari va degradatsiya
darajasining turlari hamda tuproqlarning texnologik ta’siriga chidamligiga bog‘liq.
Degradatsiya jarayonining boshlang‘ich (kuchsiz darajadagi) davrida tuproq
xossalarini yomonlashtiruvchi omillarni kamaytirish yetarli hisoblanadi. Buning
uchun tuproqdagi gumus miqdori balansini saqlash maqsadida muntazam yangi
organik moddalarni qo‘llash bilan birgalikda qishloq xo‘jalik texnikalari ta’sirida
tuproqlarning zichlanishini maqbul darajagacha kamaytirish va yerga tizimli ishlov
berishni yo‘lga qo‘yish zarurdir. Tuproqlar haydalma qatlamlarining o‘ta zichlashishi
va strukturalarining buzilishi natijasida o‘rta va kuchli darajada degradatsiyaga
uchragan maydonlarda olib boriladigan agrotexnik tadbirlar - tuproq struturasi va
gumus miqdorini ma’lum darajagacha ko‘paytirishga va sifatini oshirish yo‘li bilan
tiklashga yo‘naltirilgan bo‘lishi kerak. Gumus balansini saqlash almashlab ekishni
hisobga olgan holda yerlarga har xil me’yorda organik o‘g‘itlar solish bilan amalga
oshiriladi. Qishloq xo‘jalik texnikalari ta’sirida tuproqlarni zichlashishini
kamaytirishni ta’minlovchi texnik vositalar va texnologiyalarni qo‘llashda tuproqqa
ishlov berishni minimallashtirgan holda amalga oshirish lozim. Buning uchun
yerlarga chuqur ishlov berish o‘rniga mayda va yuza qismiga ishlov berish
texnologiyasi bilan almashtirish, traktorlarning dalaga kirishini kamaytirish
maqsadida keng qanotli (bir necha qatorga ishlov beradigan) texnikalardan

foydalanish, traktorlarning bir qatnovida bir nechta operatsiyalarni bajaradigan
kompleks ish qurollari va agregatlar bilan sozlash va mashina-traktorli agregatlar
marshrutini kiritish lozim.

§3.2. Tuproqlarning o‘ta zichlanishi

Tuproqning zichlanishi ─ bu fizik degradatsiyaning bir turi bo‘lib, tuproq
mikro- va makrozarrachalarining o‘zgarishiga (buzilishiga) aytiladi. Tuproq
zichlanishining belgilari: g‘ovaklikning va suv o‘tkazuvchanlikning kamayishi,
tuproq zarrachalari o‘lchami muvozanatining buzilishi va ularning dastlabki holatiga
nisbatan o‘zgarishi tushuniladi. Zarrachalar zichlanishining tezligiga bog‘liq ravishda
deformatsiyaga uchrashi va hatto yo‘qolib ketishi mumkin. Zichlanishning yuzaga
kelishi natijasida bir xil tuproq qatlamlari hosil bo‘ladi va bu qatlam chegarasidagi
o‘simlik ildizining suvga va kislorodga bo‘lgan talabi yetarli darajada bo‘lmaydi. Bu
esa o‘simlik va ular ildizlarining o‘sishi va rivojlanishi sekinlashtiradi hamda ildiz
tizimi tarqalishining buzilishiga olib keladi.
Ekosistema “injenerlari” bo‘lgan o‘simlik ildizlari faoliyati ta’sirida hosil
bo‘lgan makrog‘ovaklar tuproqning zichlanishiga nisbatan o‘ta sezgir bo‘ladi.
34