Page 108 - QODIROVA D. ТУПРОҚ ФИЗИКАСИ elektron darslik

1948 yilda S.I.Dolgov “Issledovaniya podvijnosti pochvennoy vlagi i
eyo dostupnosti dlya rasteniy” asarini nashr etdi. Bu asarda muallif

A.F.Lebedev konsepsiyasiga qarama-qarshi tuproq suv harakatida birinchi
o‘rinda kapillyar (menisk) kuchlar turadi, deb hisoblaydi.
A.A.Rode “Osnovi ucheniya o pochvennoy vlage” asarida ko‘pgina

ma’lumotlarni, shuningdek, shaxsiy eksperimental materiallar asosida
tuproq gidrologiyasi ta’limotini muhim o‘ringa qo‘yadi. Tuproq yuzasida
atmosfera yog‘inlarining transformatsiyasi sodir bo‘ladi. Uning bir qismi

tuproq yuzasidan yuvilib ketadi va boshqa suvlarga aylanadi, ikkinchi
qismi esa tuproqqa kiradi, bir qismi suv bug‘lari shaklida o‘simliklardagi
desuksiya va transpiratsiya orqali, shuningdek, fizik parlanish natijasida
yana atmosferaga qaytadi, bir qismi biologik sintezda qatnashadi va

organik moddalarga aylanadi, yana bir qismi esa tuproq vertikal qatlamlari
oralab pastga oqib sizot (eyr osti) suvlarini vujudga keltiradi.
Shunday qilib, eyr yuzasiga tushgan atmosfera yog‘ini tuproqda suv

bug‘i, tuproq tarkibidagi suvlar, sizot suvi singari tabiiy shakllarda
atmosfera – tuproq – grunt – o‘simlik qoplami sistemasida transformatsiya
qilinadi.
O‘simliklarni suv bilan ta’minlanganligi, tuproqning umumiy

namligi bilan emas, balki u yoki bu miqdorda o‘simlik qabul qila oladigan
shakldagi suv miqdori bilan o‘lchanadi. Bu esa tuproqning suv - fizik yoki
suv xossa - xususiyatlari orqali aniqlanadi. Bunday xususiyatlarga

tuproqning suv sorbsiyasi, suv o‘tkazuvchanligi, suv saqlay olish
xususiyatlari hamda uning kapillyarlik qobiliyati kiradi.
Tuproqdagi suv shakllari va uning harakatlanishidan mineral hamda

mexanik elementlardan tashkil topgan tuproqning qattiq fazasi asosiy rol
o‘ynaydi.
Tuproq zarrachalari ma’lum solishtirma yuzaga hamda yuza

energiyasiga ega bo‘lganligi bu zarrachalar atrofida ma’lum miqdorda suv
molekulalarining yutilishi (sorbsiyasi) ga sabab bo‘ladi.
Tuproqdagi suvlarni saqlashda sorbsion va kapillyar kuchlar asosiy
o‘rinni egallaydi. Bu ikki xil kuchlardan tashqari yana tuproq suvida

osmotik bosim bilan o‘lchanadigan osmotik kuch ham bor. Osmotik
kuchning asosiy xususiyati shundan iboratki, uning manbai tuproq
tarkibidagi suvning o‘zida bo‘ladi. Sorbsion, menisk, osmotik kuchlar

gravitatsion maydonda ta’sir etadi. Uning kattaligi va yo‘nalishi doimiydir.
Qolgan uchta kategoriya kuchlar tuproqning o‘zida bo‘lib, uning kattaligi
2
noldan katta ko‘rsatkichgacha (sorbsion kuch to 10 din/sm gacha) bo‘ladi.
Bu holda yuqoridagi kuchlarning kattaligi tuproqning har xil nuqtalarida

103