Page 207 - QODIROVA D. ТУПРОҚ ФИЗИКАСИ elektron darslik

qatlamni sutkalik o‘zgarmas haroratli qatlam deb yuritiladi. Bu qatlam
o‘rta kengliklarda er yuzidan 70-100 sm chuqurlikdan boshlanadi. Harorati

yil davomida o‘zgarmay qoladigan qatlamni yillik o‘zgarmas haroratli
qatlam deb yuritiladi. O‘rta kengliklarda yillik o‘zgarmas haroratli qatlam
15-20 m chuqurlikda joylashgan.

Uchinchi qonunga muvofiq chuqurlik oshgan sari, u erdagi
qatlamlarda tuproqning maksimal va minimal haroratlari tuproq yuzasidan
boshlab hisoblangan chuqurlikka bog‘liq ravishda oz yoki ko‘p kechikib

boshlanadi, ya’ni chuqurlik kam bo‘lsa maksimal va minimal
haroratlarning boshlanishdagi kechikish kam, chuqurlik katta bo‘lganda
esa ko‘p bo‘ladi. Chunki issiqlik pastki qatlamlarga ko‘chishi uchun
chuqurlikka qarab oz yoki ko‘p darajada vaqt kerak.

Sutkalik maksimum va minimumlar har 10 sm chuqurlikka o‘rtacha
2,5-3,5 soatga kechikib boshlanadi, yillik amplitudalar esa har 1 m
chuqurlikka 20-30 sutkaga kechikib boshlanadi.

§5.5. Tuproq haroratining o‘simlikka ta’siri

Urug‘larning unib chiqishi, tuproq biror haroratgacha qiziganidan keyin

boshlanadi, bunda o‘simlik turiga qarab tuproqning turli darajada qizishi
zarur bo‘ladi. Tuproq haroratining ko‘tarilishi bilan urug‘larning unishi
tezlashib, ekishdan toki maysalar paydo bo‘lishigacha vaqt oralig‘i qisqaradi.

Bu fikrimizni tasdiqlash uchun bir necha misollar keltiramiz.
0
Makkajo‘xori urug‘larini harorati 12 S ga teng nam tuproqqa 4 sm
0
chuqurlikka ekkanda, maysalar 21 kundan keyin, tuproq harorati 18 S
bo‘lganda esa maysalar 8-9 kunda paydo bo‘ladi. YOki namligi etarli
bo‘lgan erda ekilgan kuzgi bug‘doy urug‘lari tuproq harorati 5 S bo‘lganda 6
0
0
0
kunda, tuproq harorati 10 S da esa 4 kunda, tuproq harorati 15-20 S larda esa
1-2 kunda unib chiqadi.
Kartoshkaning madaniy navi past harorat o‘simligidir.
Tugunaklarning unib chiqishi va maysalarning o‘sishi uchun zarur bo‘lgan
0
0
tuproqning minimal harorati 7-8 S ga teng, harorat 18-20 S bo‘lganda
0
maysalar tez ko‘karib chiqadi. Tuproq harorati 30 S chamasida bo‘lganda
tugunaklar o‘sishdan to‘xtaydi. Kartoshka urug‘larining unib chiqishi va
rivojlanishining keyingi fazalari davridagi yuqori haroratlar kartoshkaning

aynishiga, hosildorligining kamayishiga va tovarlik sifatining pasayishiga
0
olib keladi. Chigitning una boshlashi uchun tuproq harorati 12 S dan past
0
bo‘lmasligi kerak, chigit 10-12 S da una boshlasa ham er betiga
0
chiqolmaydi. Tuproq harorati 16-18 S bo‘lganda esa chigit tez unadi va 7-8
202