Page 263 - QODIROVA D. ТУПРОҚ ФИЗИКАСИ elektron darslik

alohida qismlarini O holatdan N holatga barcha oraliqlarni – X, A, V, C, D,
E, F, G, H qo‘shish yordamida (K kalit yordamida) amalga oshiriladi. Bu

holatda elektr qarshiligi o‘zgarishlarining butun diapazoni bir qator kenja
diapazonlarga ajratiladi, bu kenja diapazonlar tuproqning namlik saqlovchi
ma’lum bir qismlariga to‘g‘ri keladi. I-N-P kalit yordamida bo‘shliq

yurishidan ishchi rejimga o‘tish amalga oshiriladi.
Lampali ommetrda qo‘zg‘atuvchi razryad sifatida relaksatsion
generatordan foydalaniladi. Kondensator (S) plastinkasiga (59-rasm)

manba kuchlanishi beriladi, bu holatda qo‘zg‘atish potensiali qiymati (U+)
neonli lampaning (L) yonishini ta’minlaydi.

59-rasm. Qo‘zg‘atuvchi
zaryadli lampaga ega
bo‘lgan ommetrning

sxematik tuzilishi.

Bu holat o‘z navbatida uning qarshiligi qiymatining pasayishiga va
kondensator razryadi lampa orqali potensial so‘nishigacha (U–) olib keladi.

Bunda lampa o‘chadi, uning qarshiligi keskin ortib ketadi va bu jarayon
ma’lum bir aniq relaksatsiya tebranish davri (T) davomida takrorlanishi
amalga oshadi. Bu davrning qiymati relaksatsiya tebranishlari vaqti (τκ)

bilan belgilanadi, bu holatda kondensatorning bir zumlik kuchlanishi U(τ)
qiymati uchun eksponenta ko‘rsatkichi kelib chiqadi:

U(τ) =  К  1 e     / , 1  1  1 ,
0
R 1  R   CR CR 1
Bu yerda, R1 – om da ifodalangan qarshilik etaloni, R – oqim
qarshiligini ifodalaydi, bundan quyidagi tenglik kelib chiqadi:
R
 0  1  1 U ) 
(
T = τ+ – τ– = τκ ln R ,
 1 (  R 1 U )
0
R 
Bu yerda, τ+ va τ– – lampaning yonish va o‘chish lahzalarini
ifodalaydi. Tekshirilayotgan namunani kontur sxemaga R1 qarshilik bilan
birgalikda joylashtirib va sxemaga katta sig‘imdagi etalon kondensatorni

hamda kichik oqimni (R1  ) kiritish orqali quyidagini ifodani topamiz:

T = CR1 ln   U   CR  ,
0
  U  1
0

258