Page 468 - Innovatsion iqtisodiyot

INNOVATSION IQTISODIYOT
Akram XASHIMOV
• agar IRR < HR – loyiha zararli bo‘lib, uni amalga oshirib bo‘l-
maydi;
• agar IRR = HR – ixtiyoriy yechimni qabul qilish mumkin, yaʼni
loyihani amalga oshirishdan zarar ham, foyda ham ko‘rilmaydi.
Har bir investitsiya loyihasini amalga oshirishdan eng asosiy

maq sad foyda olishdir. Umuman, jamiyatda bo‘lib o‘tadigan barcha
moliyaviy-iqtisodiy munosabatlar asosini foyda tashkil etadi. Shu
sababli, ko‘p hollarda moliyaviy-iqtisodiy munosabatlar foydaliligini
bi lish maqsadida rentabellik ko‘rsatgichlaridan foydalaniladi.
Umumiy holda, bu ko‘rsatgich xo‘jalik faoliyatidan olingan yoki
kelib tushgan tushumni mahsulot tannarxiga bo‘lish orqali hisoblab
topiladi. Investitsiya rentabelligini baholash usuli ham mantiqan
xuddi shunday aniqlanadi. Ammo undan farqi shuki, bunda maʼlum
foiz ostida diskontlangan pul tushumlari diskontlangan investitsiya

xarajatla riga bo‘linadi. Odatda, xarajatlar, ko‘pincha, boshlang‘ich
investit siya xa rajatlaridan tashkil topadi.
Investitsiyalarning rentabelligi usuli (PI) – diskontlashtirilgan
daromadlarning diskontlashtirilgan investitsiya xarajatlariga
nisbatini hisoblab topishga asoslangan. Investitsiya loyihalarining
samaradorligini aniqlashning qoplash muddati usulini (anʼanaviy
baholash usulini) yuqorida izohlab o‘tgan edik. Lekin mazkur

usulning kelgusi davrlardagi pul tushumlarining qiymatini hisobga
olmasligi uni diskontlashtirilgan usullar yordamida ham hisoblash
zarurligini taqozo qiladi. Buning uchun diskontlashtirishni hisobga
olgan holda investitsiyalarni qoplash muddatini (DPP) hisoblash
usulida diskontlashgan yillik pul tushumlarining diskontlashgan
investitsiyalarga nisbatini topish orqali amalga oshiriladi.
Yuqorida taʼkidlab o‘tilganidek, innovatsion loyihaning har
bir bosqichida loyiha samaradorligining asosiy ko‘rsatkichlarini
hisoblash uchun, birinchi navbatda, pul oqimlarining diskontlash

stavkasini aniqlash kerak, chunki u innovatsion loyiha xatarlarini va
investorning talab qilinadigan daromadlilik meʼyorini aks ettiradi.
Hech qanday xavf-xatar unsuri mavjud bo‘lmasa, diskontlash stavkasi
pulni jalb qilish uchun xarajatlar sifatida baholanadi. Sarmoyaga

467